Δεκαετίες προκλήσεων: Από τα Σεπτεμβριανά και το «Χόρα» μέχρι τη «συμφωνία» για την ΑΟΖ

Πώς φτάσαμε από τους 298.000 Έλληνες στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης σήμερα να ζουν μερικές εκατοντάδες. Η διπλή προσπάθεια της Άγκυρας να αμφισβητήσει τα ελληνικά χωρικά ύδατα, που οδήγησε τις δύο χώρες στα πρόθυρα του πολέμου. Το χρονικό της κρίσης των Ιμίων



23 Δεκεμβρίου 2019 · Ώρα δημοσίευσης: 10:14 πμ · Τελευταία τροποποίηση: 10:21 πμ


Ήταν η 6η Σεπτεμβρίου του 1955 όταν καθοδηγούμενος τουρκικός όχλος προκάλεσε βίαια επεισόδια κατά των περιουσιών των Ελλήνων ομογενών και Αρμένιων, λεηλατώντας και πυρπολώντας ελληνικά καταστήματα, σπίτια, σχολεία, βεβηλώνοντας εκκλησίες, ακόμα και νεκροταφεία, δημιουργώντας τρομοκρατία και ανασφάλεια στην ελληνική μειονότητα. Αφορμή έδωσε μια βομβιστική επίθεση στο πατρικό σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη, που αποδείχτηκε στη συνέχεια ότι ήταν σκηνοθετημένη προβοκάτσια από την ίδια την τουρκική κυβέρνηση. Πραγματική αιτία του πογκρόμ ήταν η εξέλιξη του Κυπριακού ζητήματος, η συγκυρία του οποίου βοήθησε ώστε να μεθοδευτεί η προβοκάτσια.

Του Βασίλη Ταλαμάγκα

[email protected]

Το 1927, τρία χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης, η ελληνική μειονότητα της Κωνσταντινούπολης περιοριζόταν περίπου στα 100.000 άτομα, ενώ κατά το 1924, μερικούς μήνες μετά την υπογραφή της Συνθήκης, ο ελληνικός πληθυσμός της ευρύτερης Κωνσταντινούπολης υπολογιζόταν σε 298.000 άτομα. Όσοι Ελληνες παρέμειναν στην Κωνσταντινούπολη υποτίθεται ότι προστατεύονταν από διάφορες πρόνοιες της Συνθήκης. Από την επομένη όμως της υπογραφής της Συνθήκης της Λωζάννης η Τουρκία άρχισε να περιορίζει τα δικαιώματα που παρείχε στους Ελληνες, καταπατώντας με απροκάλυπτο τρόπο διάφορα άρθρα της και ασκώντας ποικίλες πιέσεις στους μειονοτικούς και στο ίδιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Κι όλα αυτά χωρίς να υπάρξει ουδεμία αντίδραση από το ελληνικό κράτος, πλην ελαχίστων περιπτώσεων.

Τούρκοι λεηλατούν περιουσίες Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη

Αν τα Σεπτεμβριανά ήταν η κορωνίδα των προκλήσεων κατά των ελληνικών πληθυσμών, το περίφημο ωκεανογραφικό «Χόρα» ήταν η «καρδιά» του κακού. Με το πρόσχημα των ερευνών, οι Τούρκοι αμφισβήτησαν τα ελληνικά χωρικά ύδατα δύο φορές μέσα σε δέκα χρόνια. Πρώτα το 1976 με το «Χόρα» κι άλλη μια το 1987 με την έξοδο του «Σισμίκ» στο Αιγαίο. Ηταν δύο κρίσεις που έφεραν τις δύο χώρες στα πρόθυρα του πολέμου.

Το πλοίο «Χόρα» ναυπηγήθηκε τη δεκαετία του ’40 και ήταν πολεμικό σκάφος που μετασκευάστηκε σε πλοίο σεισμολογικών ερευνών. Στις 6 Αυγούστου 1976 παραβίασε για πρώτη φορά την ελληνική υφαλοκρηπίδα, πλέοντας βορειοανατολικά της Λέσβου. Στην Αθήνα σήμανε συναγερμός, με την Τουρκία να ζητά ούτε λίγο ούτε πολύ «τον συνολικό έλεγχο του Αιγαίου». Το γεγονός που σημάδεψε την κρίση του 1976 είναι η ιστορική δήλωση του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος τότε είπε την ιστορική φράση: «Βυθίσατε το “Χόρα”». Μια φράση που φαίνεται ότι έγινε σε συνεννόηση με τον πρωθυπουργό, Κωνσταντίνο Καραμανλή. Αν και ήταν σκληροί πολιτικοί αντίπαλοι, συνεργάστηκαν σιωπηρά και αποτελεσματικά για το εθνικό θέμα.

Το γεγονός που σημάδεψε την κρίση του 1976 είναι η ιστορική δήλωση του Ανδρέα Παπανδρέου «Βυθίσατε το «Χόρα»

Τα πρακτικά της συνεδρίασης της Βουλής της 23ης Μαΐου 1980 για τη δήλωση «Βυθίσατε το “Χόρα”» του Ανδρέα Παπανδρέου έμειναν στην Ιστορία:

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ (πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ): «Κύριε πρόεδρε, θα ήθελα να αναφερθώ σε δύο σημεία. Το πρώτο είναι το περίφημο “Βυθίσατε το Χόρα”. Έχω πολλές φορές δεχτεί τα πυρά και της κυβέρνησης και του Τύπου πάνω σ’ αυτό το σύνθημα. Είμαι, δυστυχώς, δεσμευμένος και δεν είμαι σε θέση να μιλήσω, οποιαδήποτε φθορά κι αν αυτό επιφέρει, γιατί σέβομαι κοινές αποφάσεις σε κρίσιμα θέματα. Παραπέρα δεν είμαι σε θέση να πω, αλλά είμαι υποχρεωμένος, αν δεν σταματήσει αυτή η ιστορία, κάποτε να παραβιάσω τον λόγο μου και να μιλήσω».

Μετά την ελληνοτουρκική κρίση του «Χόρα», το 1976, η επόμενη κρίση εκδηλώθηκε τον Μάρτιο του 1987. Το πλοίο ήταν ακριβώς το ίδιο, αλλά με διαφορετικό όνομα και πιο εξελιγμένα μέσα. Οι Τούρκοι έβγαλαν στον Αιγαίο το «Σισμίκ» με το πρόσχημα ότι κάνει έρευνες για πετρέλαιο και την υφαλοκρηπίδα. Τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης παρουσίασαν χάρτες με την πορεία που θα ακολουθούσε το πλοίο. Στην Ελλάδα προκλήθηκε ένταση και η πολεμική μηχανή κινητοποιήθηκε άμεσα. Ο τότε πρωθυπουργός, Ανδρέας Παπανδρέου, έδωσε εντολή στα πολεμικά πλοία να πάρουν θέση μάχης. Η ειρήνη μεταξύ των δύο χωρών κρεμόταν από μια κλωστή. Το τέλος της κρίσης του «Σισμίκ» και ο πολιτικός χειρισμός για την εκτόνωσή της θεωρήθηκαν επιτυχία της Ελλάδας.

Από τότε οι δύο χώρες εγκατέλειψαν σιωπηρά την ιδέα για γεωτρήσεις και νέες έρευνες στις αμφιλεγόμενες θαλάσσιες περιοχές. Η ειρήνη δεν ήταν ακριβώς ειρήνη, αλλά μη πόλεμος. Στην Ιστορία έμεινε και το τηλεγράφημα που έστειλε ο ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης το πρωινό της 27ης Μαρτίου από το ΓΕΝ, μέσω του οποίου το Πολεμικό Ναυτικό ενεπλάκη επίσημα στην κρίση. Το σήμα έθετε όλες τις μονάδες του Στόλου σε κατάσταση στρατιωτικού ανταιφνιδιασμού.

Το τηλεγράφημα

«ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΟ – ΑΜΕΣΟ: Από: Αρχηγό Στόλου Εν πλω (ΑΣ/Π), Προς: Πλοία και Διοικήσεις Στόλου, Θέμα: Επιχειρησιακές κατευθύνσεις ΑΣ 270508 ΜΑΡ. ’87, Με ανάληψη από πλοία ετοιμότητας για επιχειρήσεις παρέχονται οι ακόλουθες επιχειρησιακές κατευθύνσεις Αρχηγού Στόλου: Απόπλους πλοίων εκτελεστεί κατά ομάδες υπό συντονισμόν ΑΣ. (…) Οσα μαχητικά αεροσκάφη προσεγγίζουν και δεν αναγνωρίζονται ως φίλια να εγκλωβίζονται και να διατηρείται ετοιμότητα βολής. Μετά την έναρξη βολής να τηρηθεί το δόγμα “κτύπα σκληρά”. Συνέχισε το κτύπημα μέχρι εξουθένωσης του αντιπάλου».

Ίμια – Η κρίση του 1996

Τα χρόνια πέρασαν και φτάσαμε σε μια άλλη κρίση που στιγμάτισε τις Ενοπλες Δυνάμεις της χώρας. Κρίση των Ιμίων ονομάζεται η ένοπλη αμφισβήτηση της ελληνικής θαλάσσιας κυριαρχίας που έλαβε χώρα τον Ιανουάριο του 1996 από την Τουρκία, με αφορμή την προσάραξη πλοίου στις βραχονησίδες των Ιμίων. Κατά τη διάρκεια της ολιγοήμερης αυτής κρίσης οι δύο χώρες μετέφεραν στρατιωτικές ναυτικές δυνάμεις γύρω από τα Ιμια και τις ανέπτυξαν φτάνοντας κοντά στην ένοπλη σύρραξη. Τελικά, με την παρέμβαση των ΗΠΑ, η ένταση εκτονώθηκε και οι δύο χώρες απέσυραν τους στόλους τους. Υπενθυμίζεται ότι την εποχή της κρίσης αυτής πρωθυπουργός της Ελλάδας ήταν ο Κώστας Σημίτης (που λόγω ασθένειας του πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου εξελέγη εσπευσμένα από την Κ.Ο. του ΠΑΣΟΚ στις 18 Ιανουαρίου του 1996). Υπουργός Εξωτερικών ήταν ο Θεόδωρος Πάγκαλος, υπουργός Εθνικής Αμυνας ο Γεράσιμος Αρσένης και αρχηγός ΓΕΕΘΑ ο ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης, ενώ πρωθυπουργός της Τουρκίας ήταν η Τανσού Τσιλέρ.

Στη φωτογραφία Τούρκοι πολίτες έστησαν την τουρκική σημαία στο ελληνικό νησί υποδαυλίζοντας την κρίση

Αφορμή της κρίσης ήταν η αμφισβητούμενη από την Τουρκία εγκυρότητα ενός προσαρτήματος της Ιταλοτουρκικής Σύμβασης του 1932 που καθόριζε τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ των ιταλικών Δωδεκανήσων και των ακτών της Τουρκίας. Η τουρκική κυβέρνηση απέρριψε το προσάρτημα ως νομικά άκυρο, με την αιτιολογία ότι δεν είχε κατατεθεί στην Κοινωνία των Εθνών στη Γενεύη. Αυτό, σύμφωνα με την τουρκική θέση, σήμαινε ότι η κυριαρχία σε έναν άγνωστο αριθμό μικρών νησίδων και βραχονησίδων στα Δωδεκάνησα παραμένει απροσδιόριστη και πρέπει να καθοριστεί με κάποια καινούρια σύμβαση. Αντίθετα, η ελληνική θέση ήταν ότι το εν λόγω προσάρτημα παραμένει έγκυρο. Τις τελευταίες ώρες της κρίσης τρεις Ελληνες αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού έχασαν τη ζωή τους, όταν το ελικόπτερο στο οποίο επέβαιναν κατέπεσε στη θάλασσα. Το ατύχημα αποδόθηκε σε τεχνικά αίτια και στην κόπωση του πληρώματος.

Τα γεγονότα είχαν αρχίσει στις 25 Δεκεμβρίου 1995, όταν το τουρκικό φορτηγό πλοίο «Φιγκέν Ακάτ» προσάραξε σε αβαθή ύδατα κοντά στη Μικρή Ιμια και εξέπεμψε σήμα κινδύνου. Το Λιμεναρχείο Καλύμνου διέθεσε ρυμουλκό για να αποκολλήσει το τουρκικό πλοίο, αλλά ο πλοίαρχος αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι βρισκόταν σε τουρκική περιοχή και άρα οι τουρκικές Αρχές είχαν την αρμοδιότητα να του προσφέρουν βοήθεια. Η κρίση έδωσε αφορμή στο τουρκικό κράτος να θέσει ζήτημα των «γκρίζων ζωνών», αμφισβητώντας την κυριαρχία της Ελλάδας σε αρκετά νησιά, συμπεριλαμβανομένων των Ιμίων. Επρόκειτο για την πρώτη τουρκική διεκδίκηση που αφορούσε καθαυτή στην κυριαρχία ελληνικού εδάφους. Παρ’ όλα αυτά, η ελληνική πλευρά δεν αποδέχτηκε ποτέ την ύπαρξη τέτοιου θέματος, επικαλούμενη διάφορες διεθνείς συνθήκες.

Δεκαετίες μετά η Τουρκία με την ανοχή διαφόρων συνεχίζει τις προκλήσεις. Για να είναι έτοιμοι οι ηγέτες της Ελλάδας πρέπει να μελετήσουν την Ιστορία και να αναλύσουν πώς έδρασαν οι παλαιότεροι…

Δημοσιεύτηκε στο φύλλο 133 της «Νέας Σελίδας» που κυκλοφόρησε την Κυριακή 22 Δεκεμβρίου

Διαβάστε επίσης στη Νέα Σελίδα: Η αποδοχή της κοινωνίας και οι πολιτικές επιθέσεις