Από τους Αγανακτισμένους στα Κίτρινα Γιλέκα: Τα κινήματα της λιτότητας



27 Δεκεμβρίου 2018 · Ώρα δημοσίευσης: 6:21 μμ · Τελευταία τροποποίηση: 6:21 μμ


Η φτωχοποίηση και η καταπίεση έχουν αποτελέσει τους βασικότερους πυροδότες κοινωνικών αντιδράσεων που πολλές φορές έχουν σηματοδοτήσει την πορεία της ανθρωπότητας. Αυτό τουλάχιστον μας έχει διδάξει η ιστορία στη μακρά της διάρκεια. Από την εξέγερση των δούλων στη Σπάρτη και του Σπάρτακου στη Ρώμη ως τις σύγχρονες επαναστάσεις αλλά και τα πρόσφατα κινήματα, η οικονομική εξαθλίωση ριζοσπαστικοποιεί λαούς και κοινωνίες. Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης που ξέσπασε πριν από περίπου δέκα χρόνια αποτελούν αδιάψευστο μάρτυρα της ιστορικής αυτής νομοτέλειας – όσο κι αν αρνούμαστε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται.

Του Δημήτρη Στεμπίλη*

Στις αρχές της δεκαετίας που διανύουμε, ήταν το κίνημα των Αγανακτισμένων που εμφανίστηκε με ένταση σε πολλές χώρες της Ευρώπης. Οι πολιτικές αυστηρής πειθαρχίας στις εύρωστες οικονομίες και οι σκληρές πολιτικές λιτότητας -τα διαβόητα μνημόνια- στα «γουρούνια» [P(ortuga)], I(reland), G(reece), S(pain)] της Ευρωζώνης οδήγησαν στη συστράτευση ετερόκλητων ομάδων πολιτών που είτε δεν είχαν τίποτα πια να χάσουν είτε απειλούνταν με την απώλεια των κοινωνικών και οικονομικών κεκτημένων τους. Ταυτόχρονα και εκτός ευρωπαϊκών συνόρων, στη Μέκκα του καπιταλισμού, τη Νέα Υόρκη, το κίνημα Occupy Wall Street έκανε αισθητή τη δυναμική του παρουσία, αμφισβητώντας τα ιερά και τα όσια του αμερικανικού ονείρου. Εν ολίγοις, ο δυτικός κόσμος άρχισε να αμφισβητεί με εμφαντικό τρόπο το μοντέλο λειτουργίας του πριν καλά καλά συμπληρωθούν είκοσι χρόνια από τη νίκη του επί του υπαρκτού σοσιαλισμού, που για κάποιους σήμανε «το τέλος της ιστορίας».

Ειδικά στην Ελλάδα, όπου εφαρμόστηκαν τα πιο σκληρά προγράμματα λιτότητας, είναι ακόμα νωπές οι μνήμες από τις μεγάλες συγκεντρώσεις των Αγανακτισμένων, με αποκορύφωμα τα δραματικά γεγονότα του Ιουνίου του 2011. Οι μετέπειτα πολιτικές εξελίξεις έγιναν αντικείμενο σειράς κοινωνιολογικών και πολιτικών αναλύσεων ως προς τα αίτια του κινήματος και τις επιπτώσεις του. Στην κριτική που ασκείται κυριαρχεί ότι επικράτησε η λαϊκιστική ρητορική και εκδοχές του κινήματος έθρεψαν το φαινόμενο της επικίνδυνης ανόδου της Χρυσής Αυγής. Χωρίς να απορρίπτουμε τις αιτιάσεις αυτές, αφού πράγματι στην «πάνω πλατεία» ακούγονταν εθνικιστικά συνθήματα, κινδυνεύουμε να χάσουμε το δάσος αν δεν συνειδητοποιήσουμε ότι και η ελληνική περίπτωση συνιστά τμήμα της κοινής αμφισβήτησης της ικανότητας των πολιτικών ηγεσιών να διασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον για τους πολίτες.

Πλέον πρόσφατο παράδειγμα της αμφισβήτησης αυτής, το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων, που κοντά δύο μήνες τώρα έχει συνταράξει τη Γαλλία και έχει φοβίσει τις ηγεσίες της Ευρώπης. Ανθρωποι από τις αγροτικές περιοχές έχουν ξεσηκωθεί διαμαρτυρόμενοι ενάντια στο υδροκέφαλο κέντρο, έδρα της κυβέρνησης της χώρας. Ο Γάλλος Πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, αντιμετωπίζεται ως συνώνυμο της φτωχοποίησης και του αυταρχικού κράτους που καταστέλλει τις διαφορετικές φωνές. Η μορφή με την οποία εκδηλώνεται η εκατέρωθεν βία -αστυνομίας και διαδηλωτών- σε μια χώρα με μακρά παράδοση κινημάτων μαρτυρά ότι τίποτα πια δεν μπορεί να είναι προβλέψιμο.

Οπως και στην περίπτωση των Αγανακτισμένων, έτσι και για τα Κίτρινα Γιλέκα είναι εξαιρετικά επισφαλές να αποδοθεί ιδεολογική ταυτότητα στους συμμετέχοντες, παρόλο που όλοι οι οργανωμένοι πολιτικοί φορείς και τα κόμματα επιδιώκουν το μεγαλύτερο πολιτικό όφελος από τις κινητοποιήσεις. Το στοιχείο, πάντως, που φαίνεται να μην αξιολογείται όσο θα άρμοζε στις περιστάσεις είναι ότι πρόκειται για μια νέα ακηδεμόνευτη και ασυντόνιστη μορφή κοινωνικής και πολιτικής δράσης μιας υπό διαμόρφωση κοινωνικής τάξης, των νεόπτωχων. Τα συνθήματα που ακούγονται και γράφονται αποτελούν περισσότερο αποτύπωση μιας πραγματικότητας παρά ευφυολογήματα πολιτικής διανόησης. Η λαϊκότητα της πολιτικής έκφρασης δεν ταυτίζεται με τον επιτηδευμένο λαϊκιστικό λόγο. Είναι κάτι διαφορετικό. Πολιτικά εξωτικό και ελκυστικό, ταυτόχρονα όμως ευάλωτο σε αυτούς που θέλουν να το εκμεταλλευτούν ακριβώς λόγω του ακηδεμόνευτου χαρακτήρα του. Ας ελπίσουμε αυτή τη φορά τα όντως πιεστικά για όλους αιτήματα να μην ξεχαστούν «δεκαπέντε μέρες μετά το τέλος της επανάστασης»…

Δημοσιεύθηκε στα ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ στο φύλλο 81 της «Νέας Σελίδας» την Κυριακή 23 Δεκεμβρίου 2018