Βαλκάνια: Η επόμενη μέρα



4 Φεβρουαρίου 2019 · Ώρα δημοσίευσης: 6:13 μμ · Τελευταία τροποποίηση: 6:13 μμ


Οταν στις αρχές της δεκαετίας βρέθηκα στην πρωτεύουσα της ΠΓΔΜ, της Βόρειας Μακεδονίας όπως θα ονομάζεται εφεξής, νόμιζα ότι μπήκα στη μηχανή του χρόνου. Νεοκλασικά κτίρια, στήσιμο του βάθρου για το υπερμέγεθες άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου και μνημειοποίηση γεγονότων που βαφτίστηκαν ιστορικά για τις ανάγκες της εθνικιστικής ρητορικής και πρακτικής του -φυγά πλέον- πρώην πρωθυπουργού Νίκολα Γκρούεφσκι, όλα συνέτειναν στην αίσθηση ότι επισκέπτεσαι βαλκανική πρωτεύουσα του 19ου αιώνα. Πόσω μάλλον που η συνύπαρξη χριστιανικών σλαβικών και μουσουλμανικών αλβανικών πληθυσμών διατηρούσε την παλιά εικόνα του θρησκευτικού και εθνολογικού μωσαϊκού.

Toυ Δημήτρη Στεμπίλη

Η συμφωνία των Πρεσπών, που κυρώθηκε από το Ελληνικό Κοινοβούλιο την Παρασκευή 25 Ιανουαρίου, εγγράφεται ως μια νέα σελίδα στη διπλωματική ιστορία της ιδιαίτερης αυτής γεωγραφικής περιοχής που ονομάζεται Βαλκάνια. Μιας περιοχής η οποία, είτε ως συστατικό στοιχείο του Ανατολικού Ζητήματος και της διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είτε ως πεδίο σημαντικών μεταψυχροπολεμικών επεισοδίων, κυρίως με τους πολέμους στην πρώην Γιουγκοσλαβία, βρέθηκε στο επίκεντρο πολεμικών συγκρούσεων, συνοριακών ανακατατάξεων και εθνοτικών διαφορών. Εξ ου και στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα αποκαλούνταν η πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης.

Ακριβώς αυτή η πολυτάραχη ιστορία των Βαλκανίων (όρος, σημειωτέον, που χρησιμοποιείται μόνο εδώ και 200 περίπου χρόνια) δημιούργησε στερεότυπα τόσο μεταξύ των βαλκανικών λαών όσο και στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο. Τα Βαλκάνια στη συλλογική ευρωπαϊκή συνείδηση, αν τελικά υφίσταται αυτή, ταυτίστηκαν με την «αναρχία», τις διενέξεις, τον επαρχιωτισμό, την οπισθοδρόμηση σε σχέση με τη Δύση, ταυτόχρονα όμως και με τον εξωτισμό, την περιπέτεια και το μυστήριο. Οι αφηγήσεις όλων όσοι ασχολήθηκαν με την περιοχή είτε ως ταξιδιώτες είτε ως ερευνητές, από τους περιηγητές του 19ου αιώνα ως τον Λέοντα Τρότσκι στις αρχές του 20ού, επιβεβαιώνουν τις διαδεδομένες αντιλήψεις για τη Βαλκανική χερσόνησο.

Δεν είναι όμως μόνο οι προσωπικές μαρτυρίες. Τα ίδια τα γεγονότα συνεπικουρούν στην αναγνώριση ενός βαλκανικού εξαιρετισμού. Οπως εύστοχα αναφέρει ο διάσημος ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ, όταν οι εθνικισμοί του 19ου αιώνα δημιουργούσαν νέες μεγάλες κρατικές οντότητες όπως η Ιταλία και η Γερμανία, τα Βαλκάνια κατακερματίζονταν σε νέα μικρά εθνικά κράτη. Πρώτος κομβικός σταθμός η Ελληνική Επανάσταση και ανεξαρτησία και στη συνέχεια οι συνθήκες του Βερολίνου και του Αγίου Στεφάνου. Και το κάθε νεοσύστατο κράτος έπρεπε να υπεραμυνθεί της υπόστασής του μέσω της ιστορικής του συνέχειας, υπαρκτής ή επινοημένης.

Οι συγκρούσεις, ωστόσο, στα Βαλκάνια δεν είναι αποτέλεσμα μόνο των τοπικών διαφορών. Είναι την ίδια στιγμή συνέπεια της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων και των διεθνών συσχετισμών. Τα Βαλκάνια εργαλειοποιήθηκαν στους παγκόσμιους πολέμους και τον Ψυχρό Πόλεμο, ενώ σε πολλές περιπτώσεις δαιμονοποιήθηκαν ως συνειδησιακό άλλοθι για τον «πολιτισμένο» κόσμο. Ο Βαλκάνιος «άλλος» γινόταν αποδιοπομπαίος τράγος για πολλά από τα δεινά της Ευρώπης του 20ού αιώνα και ταυτόχρονα πειραματόζωο εφαρμογής νέων διεθνών πολιτικών. Από την άλλη, σε όλους τους βαλκανικούς λαούς, ανάλογα και με τις εκάστοτε ιστορικές συνθήκες που βίωνε ο καθένας, καλλιεργούνταν και ευδοκιμούσε η αντίληψη ότι για τα δεινά τους φταίνε οι «ξένοι» και οι μεγάλες δυνάμεις. Ολα αυτά, σε συνδυασμό με την πολιτική των τελευταίων, καθιστούσαν την ενδοβαλκανική συνεννόηση ανέφικτη.

Στη σκιά, ωστόσο, του ιστορικού βήματος που συντελέστηκε μόλις την προηγούμενη εβδομάδα, η παρούσα συγκυρία, παρά την επιθετική τουρκική ρητορική και τον αλλοπρόσαλλο αλβανικό εθνικισμό, προσφέρεται για συνεργασίες μεταξύ των βαλκανικών κρατών. Και χωρίς να υποτιμούμε τη δυναμική των υπόλοιπων γειτόνων μας, ο ρόλος της Ελλάδας, του πιο παλιού μέλους της ευρωπαϊκής οικογένειας και της χώρας με τους πιο εμπεδωμένους δημοκρατικούς θεσμούς, μπορεί να αποδειχτεί εξαιρετικά σημαντικός. Ανεξάρτητα από τις διαθέσεις των άλλων, εναπόκειται σε εμάς να αλλάξουμε την εικόνα της πολύπαθης αυτής περιοχής και από κοιτίδα μιας «πανάρχαιας αμαρτίας», όπως την παρουσίαζε ο Γάλλος σκηνοθέτης Ζακ Τουρνέρ στην ταινία του «Cat People» το 1942, να συμβάλουμε να μετατραπεί σε πεδίο ειρηνικής συνύπαρξης και ευημερίας.

Δημοσιεύτηκε στα «Ιδεογράμματα» της Νέας Σελίδας την Kυριακή 3/02/2019