Βίκτορ Ουγκό: Ο συγγραφέας που οραματίστηκε την ενωμένη Ευρώπη

11

Του Δημήτρη Στεμπίλη

Στην τελευταία σελίδα των ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ συνηθίζουμε να παρουσιάζουμε πρόσωπα, είτε σκιαγραφώντας το έργο τους είτε μέσω συνεντεύξεων, που δεν σχετίζονται άμεσα με το εκάστοτε αφιέρωμά μας. Δεδομένου, ωστόσο, ότι στο παρόν φύλλο μάς απασχολεί το μέλλον της Ευρώπης για τη χρονιά που μόλις αρχίζουμε να διανύουμε, θεωρήσαμε σκόπιμο να κάνουμε μια παρέκκλιση, δίνοντας το «βήμα» στον Βίκτορ Ουγκό ως ποιητή, συγγραφέα και διανοητή, κυρίως όμως ως έναν από τους πρώτους οραματιστές της ενωμένης Ευρώπης.

Ο Ουγκό είναι γνωστός στο ευρύ κοινό από τα αριστουργήματά του «Οι Αθλιοι» και «Η Παναγία των Παρισίων», που ειδικά την περίοδο των γιορτών είθισται να προβάλλονται στην τηλεόραση. Ομως ο Ουγκό, όχι μόνο για τους Γάλλους συμπατριώτες του, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα, υπήρξε ένας πρωτοπόρος, που η μακροβιότητά του τον βοήθησε αφενός να αφήσει πολλά τεκμήρια του συγγραφικού του ταλέντου και αφετέρου να βελτιώνει και να εξελίσσει διαρκώς το έργο του.

Από τους ρομαντικούς ποιητές και συγγραφείς του 19ου αιώνα, ο Βικτόρ Ουγκό υπήρξε μια από τις σημαντικότερες και πλέον εμβληματικές προσωπικότητες με μεγάλη επιρροή. Γεννημένος στα 1802, μεγάλωσε στα απόνερα της Γαλλικής Επανάστασης και ανατράφηκε στη ναπολεόντεια αυτοκρατορική Γαλλία και την πτώση της. Υπήρξε βαθιά πολιτικός, κάτι το οποίο όφειλε σε μεγάλο βαθμό στη συγκρουσιακή αντίθεση που ενδημούσε μέσα στην ίδια του την οικογένεια, μια και ο πατέρας του ήταν ένας ανοιχτόμυαλος, φιλελεύθερος δημοκράτης και η μητέρα του καθολική μοναρχική – αντίθεση που οδήγησε στον χωρισμό τους όταν ο ίδιος ήταν μόλις ενός έτους.

Θα μεγαλώσει, λοιπόν, με τις αρχές της μητέρας του, αλλά η πολιτική του θέση σταδιακά θα μετατοπίζεται προς τη δημοκρατία και τον φιλελευθερισμό. Μετά την πιο σημαντική ίσως χρονιά του 19ου αιώνα, το 1848, κατά την οποία το κύμα των επαναστάσεων θα σαρώσει όλη την Ευρώπη με προμετωπίδα τη Γαλλία, θα γίνει οπαδός και κήρυκας του ρεπουμπλικανισμού. Ο ίδιος το 1849 θα αυτοχαρακτηριστεί «φιλελεύθερος σοσιαλιστής ριζοσπαστικός δημοκράτης» («libéral socialiste démocrate républicain»). Τρία χρόνια αργότερα, το 1851, μετά το πραξικόπημα του Ναπολέοντα του Γ΄, ο Ουγκό θα τον χαρακτηρίσει προδότη και θα βρεθεί στην εξορία. Επιστρέφοντας στο Παρίσι το 1870, η πατρίδα του θα τον υποδεχτεί σαν εθνικό ήρωα και θα γίνει μέλος της Εθνοσυνέλευσης και της Γερουσίας, επισφραγίζοντας με τον τρόπο αυτό την πολιτική του δράση. Θα γνωρίσει, μάλιστα, μεγάλες τιμές εν ζωή, αφού τα 79α γενέθλια του γιορτάστηκαν με εορτασμούς, ενώ στην κηδεία του την 1η Ιουνίου του 1885 θα παρευρεθούν πάνω από δύο εκατομμύρια άνθρωποι.

Ο Ουγκό ευτύχησε να γίνει γρήγορα διάσημος και σε νεαρή ηλικία από τα ποιήματά του. Θεωρείται δε από πολλούς ο μεγαλύτερος Γάλλος ποιητής. Σύμφωνα με τον Ρολάν Μπαρτ, «μόνο ο Ουγκό με το μέγεθος και τη δύναμη του προσωπικού του ύφους στάθηκε ικανός να ασκήσει πίεση στον κλασικό τρόπο γραφής και να οδηγήσει το ύφος σε μια έκρηξη», κάτι που από μόνο του αποτελεί μια επανάσταση στην αστική γραφή. Και συνεχίζοντας ο Μπαρτ αναφέρει: «Ασκήθηκε τόσο, έγραψε τόσο πολύ ώστε το ίδιο του το έργο αντικατοπτρίζει την ιστορική εξέλιξη και ενσωματώνεται στο ιστορικό γίγνεσθαι».

Από νωρίς ο Γάλλος συγγραφέας και ποιητής θα σταθεί απέναντι στην κοινωνική αδικία, ενώ ήδη από το 1845 θα υποστηρίξει με θέρμη την κατάργηση της θανατικής ποινής. Ο Ουγκό με το έργο του και ιδίως με το μυθιστόρημά του «Οι Αθλιοι», που χρειάστηκε δεκαετίες για να το ολοκληρώσει, πετυχαίνει μια λογοτεχνική, κοινωνική και πολιτική παρέμβαση. Το πιο δημοφιλές ανάγνωσμα του 19ου αιώνα εμπερικλείει όλες τις κοινωνικές ζυμώσεις της εποχής που έζησε ο συγγραφέας, έχει πρωταγωνιστές τον απλό λαό, τους εξαθλιωμένους, ενώ, όπως έχει γραφτεί, τα παρισινά οδοφράγματα προαναγγέλλουν ένα μελλοντικό ανατρεπτικό γεγονός, έχοντας προσλάβει διαστάσεις εποποιίας. Κατά την Αννα Ταμπάκη, ο Ουγκό θα γίνει «το είδωλο της ριζοσπαστικής Αριστεράς και ένας κατεξοχήν δημοφιλής λαϊκός συγγραφέας».

Η πολιτική, κοινωνική και οικουμενική διάσταση των απόψεών του νομοτελειακά θα τον οδηγήσει να διατυπώσει το όραμά του για την Ευρώπη και να εισαγάγει πρώτος τον όρο «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης». Σε επιστολή που απέστειλε το 1872 προς τα μέλη Συνεδρίου της Ειρήνης του Λουγκάνο, καθώς δεν μπορούσε να συμμετάσχει αυτοπροσώπως, καταθέτει ένα μνημείο πολιτικού και οραματικού λόγου. Αξίζει να σημειωθεί ότι το κείμενο γράφεται έναν χρόνο μετά την Παρισινή Κομμούνα, την πτώση του Ναπολέοντα Γ΄ και τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο, στον οποίο η Γαλλία ηττήθηκε.

Στο δεύτερο μισό της επιστολής αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ευρώπη-αυτοκρατορία ή Ευρώπη-δημοκρατία; Ενα από τα δύο θα είναι το μέλλον της Ευρώπης· μόνο που ένα από τα δύο υπήρξε ήδη το παρελθόν της. Μπορεί να αναβιώσει το παρελθόν; Προφανώς και όχι. Αρα το μέλλον μας είναι η Ευρώπη-δημοκρατία.

Πώς θα την αποκτήσουμε; Με έναν πόλεμο ή με μια επανάσταση. Με πόλεμο, αν η Γαλλία εξαναγκαστεί σε πόλεμο από τη Γερμανία. Με επανάσταση, αν οι λαοί εξαναγκαστούν σε επανάσταση από τους βασιλείς τους. Το μόνο βέβαιο είναι πως αυτό το σπουδαίο πράγμα, την Ευρωπαϊκή Δημοκρατία, θα την αποκτήσουμε.

Θα αποκτήσουμε τις σπουδαίες Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, οι οποίες θα αποτελέσουν την κορωνίδα του Παλαιού Κόσμου με τον ίδιο τρόπο που οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι το επιστέγασμα του Νέου Κόσμου. Θα μετατρέψουμε το πνεύμα της κατάκτησης σε πνεύμα ανακάλυψης· θα αντικαταστήσουμε με τη μεγαλόψυχη αδελφότητα των εθνών την αδυσώπητη αδελφότητα των αυτοκρατόρων· θα έχουμε πατρίδα χωρίς σύνορα, οικονομία χωρίς παρασιτισμό, εμπόριο χωρίς δασμούς, μετακίνηση χωρίς εμπόδια, παιδεία χωρίς κτηνωδίες, νεολαία χωρίς στρατώνες, ανδρεία χωρίς μάχες, δικαιοσύνη χωρίς ικριώματα, ζωή χωρίς φόνους, δάσος χωρίς τίγρη, άροτρο χωρίς ξίφος, λέξεις χωρίς φίμωτρο, συνείδηση χωρίς ζυγό, αλήθεια χωρίς δόγμα, Θεό χωρίς παπά, Παράδεισο χωρίς Κόλαση, αγάπη χωρίς μίσος. Τα τρομακτικά δεσμά της ανθρωπότητας θα έχουν λυθεί· το απεχθές χάσμα που χωρίζει αυτές τις δυο θάλασσες, την Ανθρωπότητα και την Ευτυχία, θα γεφυρωθεί. Ενα φως θα πλημμυρίσει τον κόσμο. Και τι είναι όλο αυτό το φως; Είναι η Ελευθερία. Και τι είναι όλη αυτή η ελευθερία; Είναι η Ειρήνη».

Οι ιδέες του Ουγκό στο σύγχρονό τους πλαίσιο παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες και καθοδηγητικές. Και πάνω σε αυτά τα θεμέλια υπάρχει αδήριτη ανάγκη να χτίσουν «οι Ουγκό» των καιρών μας…

 

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 6/01/2018