Ταινίες: Το Ισραήλ σε σπασμένο καθρέφτη



13 Μαρτίου 2018 · Ώρα δημοσίευσης: 9:39 μμ · Τελευταία τροποποίηση: 10:08 μμ


ΚΡΙΤΙΚΗ
Του Δημήτρη Μπούρα / [email protected]

Ενα άλλο πρόσωπο του Ισραήλ, πολύ διαφορετικό από αυτό που βλέπουμε σε τηλεοπτικά ρεπορτάζ γύρω από τη ζωή στο Τελ Αβίβ ή την τραγωδία των Αράβων στη λωρίδα της Γάζας, προβάλλει μέσα από τις εικόνες ενός εξωστρεφούς κινηματογράφου που παράγεται στη χώρα. Οι ταινίες που εξάγει το Ισραήλ κατά την τελευταία δεκαετία αγγίζουν το αραβοϊσραηλινό τραύμα, ενώ παράλληλα θέτουν αρκετά σοβαρά ζητήματα και ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα της χώρας. Θα λέγαμε, ίσως με μια δόση υπερβολής, ότι ένα «νέο κύμα» ανήσυχων κινηματογραφιστών έχει αλλάξει τα δεδομένα στο σινεμά τους. Ο Αρι Φόλμαν («Βαλς με τον Μπασίρ»), ο Σλόμι Ελκαμπέτς («Διαζύγιο: Η δίκη της Βίβιαν Αμσάλεμ») και ο Σαμουέλ Μαόζ ανήκουν σε αυτό το κύμα.

Τον Μαόζ, τον οποίο χωρίς υπερβολή θα τον τοποθετήσουμε στη δεκάδα των σημαντικότερων σκηνοθετών του καιρού μας, τον γνωρίσαμε το 2009, όταν προβλήθηκε ο «Λίβανός» του. Σήμερα μας προσκαλεί στο «Foxtrot», ένα δράμα με συγκλονιστικές ερμηνείες από τον Λιόρ Εσκενάζι (ο σταρ του Ισραήλ) και τη Σάρα Αντλερ για ανθρώπους παγιδευμένους στη μοίρα και στις ενοχές τους. Ενας αόρατος κύκλος, που προκαλεί ασφυξία, φαντάζει σαν θηλιά και παραπέμπει αλληγορικά στη χώρα που μοιάζει καταδικασμένη να χορεύει παράλογα γύρω από τη σκιά της.

«Foxtrot» ****
Ο χορός που δεν σε πάει πουθενά
Η προηγούμενη ταινία του Σαμουέλ Μαόζ, ο «Λίβανος», ήταν σαν ίλιγγος μιας ένοχης συνείδησης που οδηγούσε στην απωθημένη εικόνα της σφαγής στα στρατόπεδα Σάμπρα και Σατίλα το καλοκαίρι του 1982. Ολόκληρη η δράση είχε συμπιεστεί στα μέτρα ενός κλειστοφοβικού και αποπνικτικού εσωτερικού δράματος, για να χωρέσει στην «κοιλιά» ενός τανκ των Ισραηλινών που διασχίζει τον βομβαρδισμένο Λίβανο. Η ενοχή, που προκαλεί τρικυμία στη συνείδηση ενός άνδρα, βρίσκεται στον ομφαλό και της σημερινής ταινίας.

Για τίτλο της ο Μαόζ διάλεξε τ’ όνομα ενός χορού, του foxtrot, που, όπως μας εξηγεί ο ίδιος στον πρόλογό του, είναι ο χορός που κρατάει τον χορευτή «κολλημένο» στη θέση του. Ο βηματισμός του -μπροστά, πίσω, δεξιά κι αριστερά- ακολουθεί μια συμμετρία που τον φέρνει πάντα στο ίδιο σημείο.

Ο «χορός» αρχίζει στο διαμέρισμα του Μίκαελ και της Ντάφνα Φέλντμαν. Δύο αγγελιοφόροι του στρατού τούς ανακοινώνουν ότι ο γιος του, ο Γιόναταν, έπεσε για την πατρίδα. Η Ντάφνα καταρρέει και ο Μίκαελ εκρήγνυται μετά το πρώτο σοκ, θεωρώντας παράλογο όλο το τελετουργικό της κηδείας.

Ο Μαόζ σκηνοθετικά είναι ευφυής όταν διαχειρίζεται τέτοιες καταστάσεις και συναισθήματα. Η ανατροπή στο σενάριο δεν θα ’ρθει από τη δράση (από τον θυμό του Μίκαελ), αλλά από… τους ουρανούς, τονίζοντας το παράλογο: ο Γιόναταν είναι ζωντανός. Ενα λάθος της γραφειοκρατίας έφταιξε για όλο αυτό το μπλέξιμο. Σύμφωνα με τον βηματισμό του foxtrot, η καρδιά του Μίκαελ θα έπρεπε να επιστρέψει στη θέση της, αυτό όμως δεν θα γίνει.

Στην επόμενη σεκάνς της ταινίας, σ’ ένα σουρεαλιστικό σύνορο στη μέση μιας ερήμου, βλέπουμε τη ρουτίνα του Γιόναταν. Το σκηνικό θα ταίριαζε σε ρόουντ μούβι ή σε δυστοπία τύπου «Mad Max», το δράμα όμως που θα παιχτεί θυμίζει μονόπρακτο σε θεατρική σκηνή του παραλόγου.

Επιστροφή και πάλι στο ζευγάρι, στον Μίκαελ και την Ντάφνα, που τώρα βρίσκονται σε διάσταση. Η ένταση είναι τέτοια που φέρνει στον νου του θεατή μπεργκμανικά δράματα γύρω από την ενοχή του ατόμου και την παγερή σιωπή του Θεού.
Η σκηνοθεσία του Μαόζ και οι ερμηνείες απογειώνουν το «Foxtrot», ενώ η πυκνότητα και η ατμόσφαιρα της ταινίας το μετατρέπουν σε συναρπαστική εμπειρία.

Πίσω από την κάμερα
Σαμουέλ Μαόζ
Είναι ο Ισραηλινός σκηνοθέτης που έφερε το σινεμά της χώρας του στα μεγάλα κινηματογραφικά σαλόνια της Ευρώπης – ο «Λίβανος» έχει βραβευτεί με τον Χρυσό Λέοντα στη Βενετία, στο ίδιο φεστιβάλ που παίχτηκε και το «Foxtrot» τον περασμένο Σεπτέμβριο. Στον «Λίβανο» ο Σαμουέλ Μαόζ απομακρύνθηκε από το μιλιταριστικό πνεύμα που διακρίνει την επίσημη πολιτική του Ισραήλ. Στο «Foxtrot» καταπιάνεται περισσότερο με ζητήματα ηθικής τάξης, κάνοντας ένα βήμα προς το σκηνικό του ατέλειωτου αραβοϊσραηλινού πολέμου (το παράλογο σύνορο στη μέση της ερήμου) κι επιστρέφοντας -πάλι μ’ ένα βήμα- στο σκηνικό του δράματος δωματίου.

«Ο Αϊνστάιν έχει πει ότι η σύμπτωση είναι ο τρόπος του Θεού να παραμένει ανώνυμος. Το “Foxtrot” είναι ο χορός ενός ανθρώπου με τη μοίρα του. Είναι μια φιλοσοφική παραβολή που προσπαθεί να αποδομήσει αυτή την ασαφή έννοια που ονομάζεται “μοίρα” μέσω μιας ιστορίας γύρω από έναν πατέρα και τον γιο του. Βρίσκονται πολύ μακριά ο ένας από τον άλλο. Η πρόκληση που έβαλα στον εαυτό μου ήταν ν’ ασχοληθώ με το κενό ανάμεσα στα πράγματα που μπορούμε να ελέγξουμε και στα πράγματα που είναι πέρα από τον έλεγχό μας», γράφει ο Μαόζ σ’ ένα σημείωμά του.

Δείτε επίσης

«Λίβανος» («Lebanon», 2009)
Ενα ισραηλινό τανκ παγιδεύεται σε μια βομβαρδισμένη πόλη του Λιβάνου. Ολόκληρη η ταινία εκτυλίσσεται στο εσωτερικό του ατσαλένιου κήτους. (Σε dvd)

«Βαλς με τον Μπασίρ» («Valtz with Bashir», 2008)
Στο πολυσυζητημένο κόμικ για ενήλικες του Αρι Φόλμαν, ένας Ισραηλινός καταρρέει εξαιτίας ενός ονείρου που τον έχει στοιχειώσει. (Σε dvd)

«Το διαζύγιο: Η δίκη της Βίβιαν Αμσάλεμ» («Gett: The Trial of Viviane Amsalem», 2014)
Στο σύγχρονο Ισραήλ μια γυναίκα προσπαθεί απεγνωσμένα να πάρει διαζύγιο. Το ιερατείο των ραβίνων, οι δικαστές σ’ ένα δικαστήριο ραβίνων που είναι αρμόδιο για τέτοιες υποθέσεις, συμπεριφέρεται ως Πόντιος Πιλάτος. Το δικαστικό δράμα, το θρίλερ και το παράλογο γίνονται συγκοινωνούντα δοχεία. Του Σλόμι Ελκαμπέτς. (Σε dvd)

Δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΤΕΧΝΗ στο φύλλο 40 της εφημερίδας «Νέα Σελίδα», 11/3/2018