Πολ Οστερ: Ενας ήρωας σε βίους παράλληλους

Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ενηλικίωσης του ίδιου προσώπου απασχολούν τον συγγραφέα στο «4321», το πιο μεγαλεπήβολο μέχρι σήμερα λογοτεχνικό πείραμά του



9 Μαΐου 2018 · Ώρα δημοσίευσης: 3:28 μμ · Τελευταία τροποποίηση: 3:28 μμ


Της Μάνιας Ζούση

«Αρχικά σχεδίαζα να πω το βιβλίο “Φέργκιουσον”. Γύρω στον ενάμιση χρόνο αφότου άρχισα να το γράφω, συνέβη αυτό το απαίσιο γεγονός σε μια πόλη του Μιζούρι που ούτε την είχα ακουστά, το Φέργκιουσον. Και θα ήταν αδύνατο να εκδώσεις ένα βιβλίο σήμερα με αυτό τον τίτλο χωρίς να μπερδευτεί ο κόσμος και να νομίσει ότι αφορά σε όσα συνέβησαν στο Μιζούρι». Αυτό αποκάλυπτε σε συνέντευξή του στο NPR ο Αμερικανός συγγραφέας Πολ Οστερ, με αφορμή το νέο του βιβλίο, «4321», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση Μαρίας Ξυλούρη.

Ο Οστερ πήρε την απόφαση για αλλαγή του τίτλου μετά την οδυνηρή εξέλιξη που είχε ο θανάσιμος τραυματισμός ενός νεαρού μαύρου από λευκό αστυνομικό στο Φέργκιουσον του Μιζούρι και τις εκτεταμένες ταραχές που ακολούθησαν τον Αύγουστο του 2014. «Ιδού λοιπόν η ιστορία, που συνέχιζε να συμβαίνει όσο εγώ έγραφα ένα βιβλίο για πριν από πενήντα χρόνια και οι αναλογίες ήταν, πρέπει να πω, απόκοσμες. Τόσα πράγματα που μας δίχαζαν πενήντα χρόνια πριν μας διχάζουν και σήμερα. Αυτό που δεν μάθαμε στη δεκαετία του ’60 ήταν πως, όσο νομίζαμε ότι η Αριστερά ήταν σε άνοδο, στην πραγματικότητα ανέβαινε η Δεξιά. Και τώρα, ξανά, η Δεξιά παίρνει τον έλεγχο της χώρας με τρόπους που οκτώ χρόνια πριν, όταν πήρε την εξουσία ο Ομπάμα, δεν θα φανταζόμασταν πως μπορούσαν να συμβούν», σχολιάζει ο δημοφιλής συγγραφέας.

Το ογκώδες μυθιστόρημα, που αριθμεί χίλιες σελίδες, εξιστορεί τη ζωή του Αρτσιμπαλντ Φέργκιουσον, που γεννιέται στις 3 Μαρτίου του 1947. Από αυτή την αφετηρία ξεκινούν τέσσερα παράλληλα μονοπάτια ζωής, με τέσσερις Φέργκιουσον που θα ζήσουν τέσσερις εντελώς διαφορετικές ζωές, με τους έρωτες, τις φιλίες και τα πάθη τους. Κάθε εκδοχή διατρέχει το κατακερματισμένο πεδίο της Αμερικής των μέσων του 20ού αιώνα.

Το ξεκίνημα
Το βιβλίο συγκεντρώνει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά του μεγάλου αμερικανικού μυθιστορήματος. Η βασική ιδέα οδηγεί, σύμφωνα με τη μεταφράστρια, σε ένα βιβλίο που είναι τέσσερα οστερικά μυθιστορήματα σε ένα. «Στο πρώτο κεφάλαιο ο αναγνώστης ίσως νομίσει ότι βρίσκεται στην αρχή μιας πλούσιας οικογενειακής σάγκας, που θα διασχίσει έναν αιώνα αμερικανικής ιστορίας, καθώς αρχίζουμε με την άφιξη στο Ελις Αϊλαντ του παππού του Φέργκιουσον, παρακολουθούμε τη σύντομη και θλιβερή ζωή του και στη συνέχεια τη ζωή του γιου του, Στάνλεϊ, αλλά και τη γνωριμία και τον γάμο του με την ωραία Ρόουζ. Μετά τη γέννηση του μικρού Αρτσιμπαλντ, ωστόσο, είναι πια φανερό ότι ο συγγραφέας έχει άλλα σχέδια – κι ότι αν πρέπει οπωσδήποτε αυτό το μυθιστόρημα να περιγραφεί ως σάγκα, τότε θα πρέπει να περιγραφεί ως μια σάγκα του εαυτού».

Διευκρινίζει, μάλιστα, ότι «δεν είναι απλώς το βιβλίο των παραλλαγών ενός ατόμου που διασχίζουν τον χώρο και τον χρόνο, αλλά το βιβλίο των παραλλαγών ενός ατόμου που διασχίζουν τον χώρο και τον χρόνο μαζί με άλλους, κόντρα σε κάποιους άλλους – και πάντοτε μέσα στην ίδια ιστορική συνθήκη. Πλάι στις εκδοχές του Φέργκιουσον βλέπουμε και τις εκδοχές άλλων ανθρώπων της ζωής του. Το βασικό αυτό εύρημα του βιβλίου δεν είναι, φυσικά, πρωτοφανέρωτο· οι αφοσιωμένοι αναγνώστες του συγγραφέα θα θυμηθούν ότι το έχει τουλάχιστον υπονοήσει με πολλούς τρόπους σε προηγούμενα βιβλία του, που κι αυτά, με το πλήθος των αντικατοπτρισμών, των σωσιών, των alter ego τους, εξετάζουν δυνητικές υπάρξεις».

Ταραγμένοι καιροί
Ο αναγνώστης βρίσκεται συχνά μπροστά σ’ έναν καταιγισμό αναφορών, προσώπων και δεδομένων που σχετίζονται τόσο με ιστορικά γεγονότα όσο και με λεπτομέρειες της καθημερινότητας, έτσι ώστε η μικρή ιστορία να εισχωρεί στη μεγάλη. Σε τέτοιο σημείο, μάλιστα, που ο συγγραφέας μοιάζει να θέλει να συμπεριλάβει τα πάντα. Αλλωστε, η εποχή που μοιράζονται οι τέσσερις Φέργκιουσον είναι ταραγμένη: οι πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις κλιμακώνονται διαρκώς όσο το βιβλίο προχωρά, έτσι που «να θυμίζει εφημερίδα. Υπάρχουν δε κομμάτια που προσιδιάζουν περισσότερο σε ρεπορτάζ ή ντοκιμαντέρ παρά σε μυθοπλασία», σχολιάζει η μεταφράστρια.

Η ίδια υπογραμμίζει επίσης ότι «μεταξύ άλλων, το “4321” είναι κι ένα βιβλίο για το πώς γράφονται τα βιβλία, καθώς αποτελεί επανεπεξεργασία και επέκταση αλλά και συμπύκνωση θεμάτων που απασχολούν τον συγγραφέα ήδη από την αρχή της σταδιοδρομίας του: το παράλογο και αναπόφευκτο του θανάτου, η πατρική παρουσία και απουσία, οι πολλαπλές μας ταυτότητες και οι αντικατοπτρισμοί τους, ο εγκλωβισμός, οι εγκιβωτισμοί, ο ρόλος της τύχης…».

Αυτό που επίσης αξίζει την προσοχή είναι ότι οι Φέργκιουσον δεν προλαβαίνουν να γεράσουν, καθώς ο Πολ Οστερ ολοκληρώνει την ιστορία τους όταν γίνονται περίπου είκοσι χρόνων. Ως προς αυτό, ο ίδιος λέει: «Το σκέφτηκα αυτό -στην αρχή, όταν μου ήρθε η ιδέα-, ότι θα τους παρακολουθούσα για πολύ μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους, άρχισα όμως να καταλαβαίνω ότι ουσιαστικά το βιβλίο είναι μια ιστορία ανάπτυξης. Ενας από τους φίλους μου που το διάβασαν και του άρεσε πάρα πολύ είπε ότι αυτό που περισσότερο του άρεσε ήταν ότι το βιβλίο εκφράζει την ιδέα του πώς είναι να είσαι τεσσάρων χρόνων και οκτώ και δώδεκα, και τις τεράστιες διαφορές μέσα μας σε αυτές τις διαφορετικές φάσεις της ζωής μας. Και σκέφτηκα ότι μόνο μέχρι τις αρχές της ενήλικης ζωής ήθελα να πάω τους χαρακτήρες, επειδή κατόπιν αυτού η όλη φύση του βιβλίου θα άλλαζε. Νομίζω ότι θα ήταν τελείως διαφορετικό έργο».

Ετσι, οι Φέργκιουσον θα παραμείνουν νέοι για μια ζωή και λογοτεχνικοί ήρωες που δεν θα προλάβουν να γεράσουν. Κάτι που, όπως σημειώνει η Μαρία Ξυλούρη, «ίσως σημαίνει ότι δεν θα εγκαταλείψουν τις αρχές τους, δεν θα γίνουν ξεπουλημένοι ενήλικες και θα παραμείνουν γενναία αγόρια μέχρις εσχάτων».

Δημοσιεύθηκε στο φύλλο 48 της «Νέας Σελίδας» την Κυριακή 6 Μαΐου