Του Δρ. Σταμάτη Σεκλιζιώτη*
Οταν αρχίζει η «κουβέντα» για το δικαίωμα στην ασφάλεια τροφίμων, ο νους τρέχει σε δύο ξεχωριστούς πλανήτες. Ο ένας λέγεται «Κανονιστικός» (όπου κατοικοεδρεύουν οι διεθνείς οργανισμοί, «ζηλευτές» ή υποβαθμισμένες υπηρεσίες και όργανα δημόσιας υγείας σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο με κανόνες, διεθνείς συμβάσεις, τον Codex Alimentarius, εθνικούς κώδικες τροφίμων εναρμονισμένους ή μη, διατάξεις, ελέγχους, πρόστιμα και η όποια συμμόρφωση), και ο άλλος της «Καθημερινότητας του Καταναλωτή», με τη δυσπιστία, την έλλειψη προστασίας, τον «αραιά και πού» δειγματοληπτικό έλεγχο, το ελάχιστο έως ανύπαρκτο κρατικό ενδιαφέρον, την έλλειψη πόρων, την κακή πληροφόρηση και παραπληροφόρηση, τον διαφημιστικό βομβαρδισμό με «δήθεν» ελεγμένα και πιστοποιημένα προϊόντα, τα διατροφικά επεισόδια και ατυχήματα, οι επαρκώς ή ελλιπώς οργανωμένοι μηχανισμοί αντιμετώπισης διατροφικών κρίσεων, οι επιπτώσεις, κ.λπ. Η παγκόσμια παραγωγή τροφίμων χαρακτηρίζεται από «συγχώνευση» και διεθνοποίηση μεθόδων παραγωγής (που από τη φύση τους δεν μπορούν να είναι παντού οι ίδιες), καθώς και από αυξημένη διακίνηση πρώτων υλών, τροφίμων, γενετικού υλικού και εκατομμυρίων τόνων εισροών στη γεωργία (σπόροι, αγροχημικά, ζωοτροφές και αναλώσιμα). Η ελευθεριότητα και η απο-αυστηροποίηση της παγκόσμιας διακίνησης «βιολογικού» υλικού, π.χ., χύμα προϊόντων (commodities), ζωντανών οργανισμών μακριά από τις παραγωγικές τους ζώνες, υποπροϊόντων βιομηχανίας τροφίμων και ξυλείας, συμβάλλουν στη μετακίνηση και στην παγκόσμια διάχυση ξενικών οργανισμών, παρασίτων, τοξινών, ανθρωπονόσων και ζωονόσων, ενώ συχνές παραλείψεις των ελεγκτικών μηχανισμών με αρμοδιότητα την ασφάλεια των τροφίμων επιφέρουν δυσάρεστα αποτελέσματα και ένα πρωτόγνωρο είδος «ορατής και αόρατης βιοτρομοκρατίας» στους καταναλωτές. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχουν γνωστοποιηθεί δεκάδες περιστατικά παγκοσμίως. Ενδεικτικά: σπογγώδη εγκεφαλοπάθεια ή BSE, διοξίνες σε κρέατα, αυγά και λαχανικά στην ΕΕ, αντιβιοτικά σε μέλι προέλευσης Κίνας, αφλατοξίνες στο καλαμπόκι, στο γάλα και σε ξηρούς καρπούς, γρίπη των πτηνών H5N1, μελαμίνη σε βρεφικό γάλα στην Κίνα, παράνομες αλκοόλες με νιτρικό αμμώνιο, burgers με κρέας αλόγου στη Βρετανία, αυγά μολυσμένα με εντομοκτόνο fipronil στην ΕΕ, επιμόλυνση από τυχαία παρουσία GMOs σε φορτία ζωοτροφών και τροφίμων, η καρκινογόνα ορμόνη IGF-1 στο αγελαδινό γάλα, κρεατόμαζες φτιαγμένες στα εργαστήρια κ.ά. Παράλληλα, ο αυξανόμενος εμπορικός ανταγωνισμός -επακόλουθο μιας ανοδικής παγκόσμιας ζήτησης, ιδιαίτερα στις αναπτυσσόμενες, πολυπληθείς οικονομίες- και το επεκτεινόμενο «εταιρικό» μοντέλο διόγκωσης του κύκλου εργασιών με εξαγορές των μικρότερων, συγχωνεύσεις και επιθετικό lobbying, έχουν «παρασύρει» την παγκόσμια αγορά αγροδιατροφικών σε μια πορεία κερδοφορίας σε βάρος της ποιότητας και της ασφάλειας. Η διαδρομή της τροφής από τον στάβλο ή το χωράφι στο ράφι δεν παρέχει στον «ανήσυχο» καταναλωτή τις εγγυήσεις και τη διαφάνεια που αναζητά, ιδιαίτερα όταν σε όλα τα στάδια της διαδρομής της «τροφής» του η αρχή της ανιχνευσιμότητας δεν είναι δυνατόν να τηρείται στην πράξη για όλα τα τρόφιμα απ’ όλες τις υπηρεσίες και για κάθε προέλευσης τρόφιμα (βλ. Καν. Ε.Κ. 178/2002). Δεν υπάρχει, δηλαδή, η δυνατότητα ανίχνευσης και παρακολούθησης ενός τροφίμου ή ενός τροφοπαραγωγικού ζώου σε όλα τα στάδια παραγωγής, μεταποίησης και διανομής του. Η δυσπιστία των Ευρωπαίων καταναλωτών απέναντι στη δική τους, υποτίθεται, Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) είναι διάχυτη. Ιδίως δε μετά τον -καθόλου απαρατήρητο- θόρυβο ότι στην Αρχή ενδίδουν σε πιέσεις «επιτήδειων» του lobbying, που εκπροσωπούν πολυεθνικές τροφίμων και βιοτεχνολογίας ένθεν κακείθεν του Ατλαντικού στοχεύοντας σε ευνοϊκές προεγκριτικές εισηγήσεις, ο σχετικός «μύθος» περί εγγυημένης ασφάλειας της τροφής έχει ενισχυθεί. Είναι επομένως φυσικό ο Ευρωπαίος καταναλωτής να στρέφεται περισσότερο προς τα βιολογικά προϊόντα, αυτά που βλέπει να παράγονται κοντά του και εμπιστεύεται, προς τις παραδοσιακές, «υγιεινές» διατροφικές συνήθειες του τόπου και την «εδώδιμη κηπουρική» για όσους διαθέτουν χώρο και χρόνο – στην Ελλάδα πιο περιορισμένη, αλλά εντυπωσιακά ανερχόμενη τελευταία, με αξιοσημείωτη «επιστροφή στον μπαχτσέ»! Η στροφή προς το «ασφαλέστερο» συμβαίνει για δύο λόγους: από… φόβο αλλά και χάρη στην περισσότερη πληροφορία και γνώση που χαρακτηρίζουν καταναλωτές υψηλού βαθμού εκπαίδευσης, που παρακολουθούν τα δρώμενα, διαβάζουν, «το ψάχνουν», ενημερώνονται και προβληματίζονται.
* Γεωπόνος ΑΠΘ (PhD, Birmingham UK), πρώην Β΄ Ακόλουθος Γεωργικών Υποθέσεων, αμερικανική πρεσβεία, Αθήνα
Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 24/09/2017
