Στα τέλη του περασμένου Αυγούστου μια δυσάρεστη «είδηση» ήρθε να ταράξει την καλοκαιρινή ηρεμία. Η πληροφορία για τον θάνατο του μεγάλου Ελληνα σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά έκανε τον γύρο του κόσμου, σκορπώντας θλίψη στους ανθρώπους της τέχνης και στους απανταχού Ελληνες. Ευτυχώς, λίγο μετά ο κ. Γαβράς, ως σύγχρονος Μαρκ Τουέιν, διέψευσε ότι είχε… πεθάνει, βυθίζοντας σε περίσκεψη όλους τους επαγγελματίες της ενημέρωσης, αφού ο «θάνατος» του διάσημου σκηνοθέτη δεν ήταν παρά άλλη μια καλά πλασαρισμένη ψευδής είδηση του Ιταλού δημοσιογράφου Tommaso de Benedetti, που έχει βάλει σκοπό της ζωής του να εκθέτει τα μεγάλα μέσα μαζικής ενημέρωσης.
Tου Δημήτρη Στεμπίλη
Το πρόβλημα όμως δεν σταματάει εδώ. Χωρίς να υποτιμούμε τις πολύ σοβαρές συνέπειες που μπορεί να προκαλέσει η ψευδής είδηση ενός θανάτου, τα fake news χρησιμοποιούνται με την ίδια επιτυχία για να κατευθύνουν τα πολιτικά πράγματα σε παγκόσμιο επίπεδο. Σε μια εποχή που η αξία μιας είδησης εξαρτάται από τη διάδοσή της στο διαδίκτυο και όχι από τη διασταύρωσή της, μπορούμε να κατανοήσουμε σε τι επικίνδυνα μονοπάτια έχουμε μπει. Οταν, μάλιστα, φορέας τέτοιων πληροφοριών μπορεί να είναι κατ’ έθος ο ίδιος ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, όπως, λόγου χάρη, στην περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ, τότε δεν είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσουμε τις διαστάσεις που έχει πάρει το φαινόμενο.
Η δυσκολία αναγνώρισης των fake news έγκειται κυρίως στο γεγονός ότι είναι περίπου ψέμα, ότι, δηλαδή, κατασκευάζονται πάνω σε πτυχές της πραγματικότητας και απευθύνονται στο συναίσθημα. Η επινόηση της είδησης δεν αφορμάται από έναν απολύτως φανταστικό κόσμο, αλλά από την ατζέντα αυτού που διαδίδει τις ψευδείς πληροφορίες. Η δε αντικειμενικοποίηση του γεγονότος γίνεται μέσα από μηχανισμούς που οι πραγματικές ή επινοημένες «βιτρίνες» τους έχουν έξωθεν καλή μαρτυρία, όπως, π.χ., ινστιτούτα σκέψης και στρατηγικής ή «έγκριτα» δημοσιογραφικά μέσα, αλλά και μέσω της ανωνυμίας του διαδικτύου, από τους λεγόμενους «τρολ» λογαριασμούς. Και, βέβαια, στην κατηγορία των fake news, δεν μπορούμε να μην συμπεριλάβουμε και την απόκρυψη ειδήσεων που η αποσιώπησή τους δημιουργεί μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα.
Πέρα όμως από μέθοδο αποπροσανατολισμού, τα fake news αποτελούν διαχρονικό συστατικό στοιχείο της προπαγάνδας. Η βίαιη και συστηματική παραποίηση της αλήθειας, όπως χαρακτηρίζει την προπαγάνδα ο Κύρκος Δοξιάδης, δεν θα μπορούσε να έχει καλύτερο εργαλείο από τις ψευδείς ειδήσεις. Πρόσφατο παράδειγμα στα καθ’ ημάς, η μετάδοση ανακριβών ειδήσεων και η δημόσια ρητορική πολλών απ’ όσους αντιπολιτεύτηκαν τη συμφωνία των Πρεσπών. Στον βωμό του πρόσκαιρου εκλογικού και πολιτικού οφέλους θυσίασαν την αλήθεια και τη λογική, γεννώντας «δράκους» που, δυστυχώς, τις φωτιές τους ενδέχεται να δούμε στις επικείμενες ευρωεκλογές. Από τη «νεκρή» στο Πισοδέρι ανήμερα της υπογραφής της συμφωνίας έως την απαγόρευση της χρήσης του όρου «μακεδονικός» στα εμπορικά προϊόντα, κάτι που όμως ισχύει από το 2009 και δεν είναι απότοκο των Πρεσπών.
Τα fake news συνιστούν πραγματική απειλή για τη σύγχρονη δημοκρατία. Ελλοχεύει, ωστόσο, και ο κίνδυνος λόγω της διάδοσης του φαινομένου να επιδοθούμε σε κυνήγι μαγισσών ή κάποιοι να θελήσουν να το αξιοποιήσουν για τον περιορισμό της ελευθερίας του λόγου. Αυτό που χρειάζεται είναι το θεσμικό πλαίσιο που θα προφυλάσσει την κοινή γνώμη, κι αυτό όμως δεν θα είναι λειτουργικό χωρίς την καλλιέργεια, κυρίως μέσα από την εκπαίδευση, της κριτικής σκέψης. Οφείλουμε όλοι να θυμόμαστε ότι στην ψηφιακή εποχή που ζούμε η αλήθεια πολλές φορές κρύβεται στα ψιλά γράμματα, ενώ το ψέμα στα μεγάλα.
Δημοσιεύτηκε στα «Ιδεογράμματα» της Νέας Σελίδας την Κυριακή 31/03/2019
