Η συνωμοσιολογία και η κατασκευή εχθρών, εσωτερικών και εξωτερικών, η επινόηση μιας παράλληλης πραγματικότητας είναι τόσο παλαιά φαινόμενα όσο ο αυταρχισμός και ο ολοκληρωτισμός· ουσιαστικά, είναι μια από τις βασικές λειτουργίες του φασισμού. Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν ανακάλυπτε την Αμερική όταν επαναλάμβανε στο Fox News τον εξωφρενικό ισχυρισμό ότι ο Μπαράκ Ομπάμα είχε γεννηθεί στην Κένυα, ήταν μουσουλμάνος και ίσως αποτελούσε μέρος σχεδίου για τον εξισλαμισμό της λευκής και χριστιανικής Αμερικής.
ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΞΥΔΑΚΗ*
Η εξωφρενικά γελοία θεωρία του birtherism («γεννησιολογία») ανάγκασε τον Ομπάμα να επιδείξει, παρουσία του Τραμπ, το πιστοποιητικό γεννήσεώς του στη Χαβάη και να διαψεύσει οργισμένος τη φημολογία κατά τη διάρκεια του επίσημου γεύματος που παραθέτει ο Πρόεδρος των ΗΠΑ στους διαπιστευμένους συντάκτες του Λευκού Οίκου. Ο πρώτος μαύρος Πρόεδρος σάρκασε ευθέως τον παριστάμενο Τραμπ, ο οποίος αποχώρησε υπό τους γέλωτες των συνδαιτυμόνων – αλλά αποχώρησε νικητής: με τέτοιους ισχυρισμούς εξελέγη Πρόεδρος. Η ψευδής πραγματικότητα του birtherism είχε νικήσει την πραγματικότητα· πολλοί Αμερικανοί ήταν πρόθυμοι να πιστέψουν τον εξωφρενικό ισχυρισμό Τραμπ, που «τα λέει έξω απ’ τα δόντια», και όχι τα αδιάψευστα τεκμήρια του μαύρου φιλελεύθερου Προέδρου, ακριβώς διότι είναι μαύρος και φιλελεύθερος, άρα πηγή δυσφορίας και απειλής για τους λευκούς υπερσυντηρητικούς και ρατσιστές. Τον πίστεψαν. Και τον υπερψήφισαν.
Το birtherism έχει προγόνους: τα Πρωτόκολλα της Σιών, κατασκευασμένα από την Οχράνα, τη μυστική αστυνομία του τσάρου, τις «επιστημονικές» αποδείξεις των ναζί για τη φυλετική κατωτερότητα των Εβραίων, των Ρομά και των Σλάβων. Και έχει σημερινούς συγγενείς: τους ισχυρισμούς του Ούγγρου πρωθυπουργού Ορμπαν για το μυστικό σχέδιο του Σόρος να γεμίσει μετανάστες την Ουγγαρία και να την αποχριστιανίσει… Στη διπλανή Πολωνία, ο Γιαροσλάβ Κατσίνσκι και το κόμμα του PIS κυβερνούν με ένα μείγμα σκληρού εθνικισμού και ρωμαιοκαθολικού φονταμενταλισμού. Η θριαμβευτική τους επανάκαμψη στην κυβέρνηση στηρίχθηκε εν πολλοίς στη θεωρία συνωμοσίας για το αεροπορικό δυστύχημα του 2010 στο Σμολένσκ, κατά το οποίο έχασε τη ζωή του ο δίδυμος Λεβ Κατσίνσκι, τότε Πρόεδρος της χώρας, μαζί με πολλά μέλη της κυβερνώσας ελίτ. Το PIS υποστηρίζει έκτοτε ότι το αεροσκάφος καταρρίφθηκε από Πολωνούς και ξένους συνωμότες, αγνοώντας τα συντριπτικά ντοκουμέντα και κατηγορώντας τον Τύπο και κάθε αντιφρονούντα.
Πόσο μοιάζουν αυτή η συνωμοσιολογία και η κατασκευή εξωπραγματικότητας, τα fake news, με όσα ακούμε εδώ γύρω μας. Θυμόμαστε την ηλικιωμένη συνταξιούχο που τη βοηθούσαν εθελοντές χρυσαυγίτες να σηκώσει τη σύνταξή της από το ΑΤΜ. Εγινε πρωτοσέλιδο, για να τροφοδοτήσει τον μύθο της καλής Χρυσής Αυγής, των ακτιβιστών του «αυθεντικού κινήματος» που μοιράζουν τρόφιμα και αίμα μόνο σε Ελληνες λευκούς χριστιανούς. Η ηλικιωμένη ήταν μητέρα χρυσαυγίτη της γειτονιάς, όπως αποκαλύφθηκε· το ψέμα όμως λειτουργεί ακόμη για όσους είναι πρόθυμοι να το πιστέψουν. Διότι ακριβώς αυτή είναι μια βασική λειτουργία των θεωριών συνωμοσίας και της διασποράς ψευδοϊστοριών: να ικανοποιήσουν την ανησυχία για τον περίπλοκο κόσμο που αλλάζει προσφέροντας απλοϊκές εξηγήσεις βασισμένες σε προκαταλήψεις, να θρέψουν τη μνησικακία υποδεικνύοντας εύκολους στόχους ως εχθρούς, να στοχοποιήσουν τους πιο αδύναμους και να τους παραδώσουν βορά στους δυσαρεστημένους μικροαστούς, τα θύματα των κοινωνικών ανισοτήτων να επιτεθούν σε άλλα θύματα ευρισκόμενα στον πάτο της πυραμίδας.
Μερικά fake news και θεωρίες συνωμοσίας φαίνονται εκ πρώτης όψεως φαιδρά. Πίσω από το φαιδρό κέλυφος εντούτοις ο πυρήνας είναι ίδιος: ζοφερά φασιστικός, χειραγωγητικός εγκεφάλων και ψυχών. Ο χαβαλές μπορεί να είναι απολύτως τοξικός. Η «Μακεδονία ξακουστή» που απαγορεύεται, παρότι παιανίζεται παντού· τα σχολικά μας βιβλία που θα αλλοιωθούν για να εξυπηρετήσουμε τους «Σκοπιανούς»· ο Σόρος που επηρεάζει την ελληνική εξωτερική πολιτική· τα αεροπλάνα του Μαδούρο που μεταφέρουν χρυσό από και προς την Ελλάδα· το μοιραίο ταχύπλοο της Αίγινας στο οποίο επέβαιναν μυστηριώδεις υπουργοί – μερικά πρόχειρα παραδείγματα.
Ποιος τα πιστεύει; Οι περισσότεροι. Η διάδοση και η πειστικότητα του ψεύδους είναι μετρήσιμα. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Σχολής Μάνατζμεντ του περίφημου ΜΙΤ (https://bit.ly/2toeBNS) για τη σχέση αλήθειας και ψεύδους και της διάδοσης μέσω twitter το 2006-2017, το μη αληθές μήνυμα έχει 70% μεγαλύτερη πιθανότητα να διαδοθεί σε σχέση με ένα πραγματικό γεγονός. Μάλιστα, η ταχύτητα διάδοσης του ψεύδους είναι εξαπλάσια. Το πολιτικό πεδίο είναι εκείνο στο οποίο έχουμε τις πιο γρήγορες αλυσιδωτές αντιδράσεις: τα fake news φαίνονται πιο φρέσκα από τις αλήθειες. Κι επίσης αγγίζουν το συναίσθημα πολύ περισσότερο από την αλήθεια, γι’ αυτό πέφτουν θύμα τους ακόμα κι αυτοί που είναι ορθολογιστές και αναζητούν την αλήθεια. Το συναίσθημα είναι ισχυρότερο από τον λόγο.
* Βουλευτής Β΄ Αθήνας, Κοινοβουλευτικός Εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, πρώην Υπουργός
Δημοσιεύτηκε στα «Ιδεογράμματα» της Νέας Σελίδας την Κυριακή 31/03/2019
