Ο Αντώνης Λιβάνης άφησε ανεξίτηλη την προσωπική του σφραγίδα στην πολιτική και πολιτιστική ζωή του τόπου.
Της Γεωργίας Σαδανά
[email protected]
Η παροιμιώδης ψυχραιμία του, οι ευγενικοί του τρόποι και οι άοκνες προσπάθειές του για αποκλιμάκωση των εκάστοτε πολιτικών και κομματικών εντάσεων που θα μπορούσαν να αποβούν επιζήμιες για την πατρίδα είναι από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία μιας πολυσχιδούς αλλά και βαθιά στοχαστικής προσωπικότητας.
Ο Αντώνης Λιβάνης εξέπεμπε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του -ακόμη και σε στιγμές απόλυτης πόλωσης- μια πηγαία ηρεμία, απορροφώντας κραδασμούς και εντάσεις με τη διακριτική παρέμβασή του.
Παρά το μειλίχιο ύφος του, από τα πρώτα κιόλας χρόνια του είχε διανύσει μια επικίνδυνη ζωή, «στρατευμένη» στον αγώνα υπεράσπισης της δημοκρατίας και της εθνικής ανεξαρτησίας, ζώντας επί χρόνια διωκόμενος και εξόριστος μακριά από την οικογένειά του.
Γεννημένος το 1925 στην Πάτρα, ο Αντώνης Λιβάνης ήταν γόνος ευκατάστατης οικογένειας εμπόρων με καταγωγή από τα Καλάβρυτα. Τα ψηλά πράσινα βουνά των Καλαβρύτων ήταν από τις εικόνες που αναπολούσε ακόμη κι όταν έφτασε στο απόγειο της πολιτικής του καριέρας, διοικώντας το Πρωθυπουργικό Γραφείο του Ανδρέα Παπανδρέου. Από την εφηβική του κιόλας ηλικία αγωνίστηκε στην Εθνική Αντίσταση και διετέλεσε γραμματέας της ΕΠΟΝ Αχαΐας.
Με τον Αναστάσιο Πεπονή
Η δράση του δεν πέρασε απαρατήρητη από τους ναζί, οι οποίοι τον συνέλαβαν, οδηγώντας τον στο εκτελεστικό απόσπασμα. Παιδί ακόμη, διασώθηκε την ύστατη ώρα, ύστερα από παρέμβαση εύπορων συγγενών του. Η αντιστασιακή του δράση ήταν έντονη, αλλά σε όλη τη διάρκειά της επέμενε σθεναρά στην αποφυγή αιματηρών ενεργειών, στάση την οποία υπερασπίστηκε με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στη διάρκεια του Εμφυλίου.
Παρά την πολιτικοποίησή του από μικρή ηλικία, δεν παραμέλησε τις σπουδές του, αποφοιτώντας από την Ανωτάτη Εμπορική Σχολή (σήμερα Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών). Εκτοτε ασχολήθηκε με τις επιχειρήσεις και παράλληλα με τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες ανέπτυξε έντονη πολιτική δραστηριότητα στην Πάτρα στο πλευρό του Γεωργίου Παπανδρέου, όντας στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ένας από τους πιο στενούς συνεργάτες του.
Η απόλυτη, άλλωστε, εμπιστοσύνη που έτρεφε στο πρόσωπο του Αντώνη Λιβάνη ο Γεώργιος Παπανδρέου υπήρξε και η βασική αιτία που στην πραγματικότητα του «ανέθεσε» την έναρξη της πολιτικής σταδιοδρομίας του γιου του, Ανδρέα, με τον οποίο έκτοτε δεν χώρισαν ποτέ.
Κρατούμενος, διωκόμενος, εξόριστος…
Με την επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα το 1961, ύστερα από πρόταση του τότε πρωθυπουργού, Κωνσταντίνου Καραμανλή, για να αναλάβει το Κέντρο Οικονομικών Ερευνών, ο Αντώνης Λιβάνης στέκεται δίπλα του από την πρώτη στιγμή: μετακομίζει από την Πάτρα στην Αθήνα και αναλαμβάνει διευθυντής του γραφείου του το 1964.
Στα χρόνια της χούντας ο Αντώνης Λιβάνης γίνεται από τους πρώτους στόχους του καθεστώτος, περνώντας συνολικά πεντέμισι χρόνια σε φυλακές και εξορίες, με ελάχιστα μεσοδιαστήματα ελευθερίας. «Είχα την τύχη να απολαύσω και τη “φιλοξενία” του καθεστώτος στα κρατητήρια, στην Αίγινα, στο Αβέρωφ, στην Μπουμπουλίνας – φιλοξενία αναγκαστική βέβαια», έλεγε ο ίδιος χαριτολογώντας.
Την περίοδο εκείνη η οικογένεια Λιβάνη, διωκόμενη, αναγκάζεται να εκποιήσει τα περιουσιακά της στοιχεία προκειμένου να επιβιώσει, ενώ το καθεστώς δεν διστάζει να συλλάβει ως μέσο πίεσης για την παράδοσή του και τη σύζυγό του, Κατερίνα. Η εντολή των μυστικών υπηρεσιών της χούντας ήταν η σύλληψη Λιβάνη «πάση θυσία», ο ίδιος όμως κατάφερε να διαφύγει στη Ρώμη. Επιστρέφοντας -πάντα σε καθεστώς παρανομίας-, ο Αντώνης Λιβάνης θα παίξει ρόλο και στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, όπως θα δούμε παρακάτω.
Η ανατολή του ΠΑΣΟΚ
Με τον πρώην πρόεδρο της Βουλής, Δημήτρη Σιούφα
Παρά την αδιάλειπτη παρουσία του δίπλα στον Ανδρέα Παπανδρέου, στο ΠΑΣΟΚ ουσιαστικά η ενεργή παρουσία του εκκινεί το 1977, όταν επιχειρήθηκε η στροφή του κόμματος προς το Κέντρο ενόψει των επικείμενων εκλογών. Κατά την προεκλογική περίοδο του 1981 ο Αντώνης Λιβάνης κινητοποιήθηκε με όλες του τις δυνάμεις ώστε να εκλεγεί ο Γιώργος Παπανδρέου βουλευτής Αχαΐας, όπως είχε πράξει και με τον Ανδρέα Παπανδρέου το 1964.
Πράγματι, ο νεαρός τότε Γιώργος Παπανδρέου εξελέγη πρώτος, ξεπερνώντας σε σταυρούς ακόμη και τον Μένιο Κουτσόγιωργα. Με τη νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981 ανέλαβε γενικός διευθυντής του Πολιτικού Γραφείου του Πρωθυπουργού και γενικός διευθυντής της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του ΠΑΣΟΚ, χωρίς όμως ο ίδιος να είναι βουλευτής. Παρέμεινε στις θέσεις αυτές έως την πτώση της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ το καλοκαίρι του 1989 και δεν δέχτηκε ποτέ να μπει στην επίσημη πολιτική.
Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις
Από την πρώτη στιγμή που ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην Ελλάδα, το 1961, ο Αντώνης Λιβάνης στάθηκε στο πλευρό του και το 1964 ανέλαβε διευθυντής του γραφείου του. Στη φωτογραφία μαζί και ο Δημήτρης Μπέης
Η αυτοτέλεια που είχε εξασφαλίσει με την απόλυτη στήριξη του Ανδρέα Παπανδρέου του επέτρεψε να ασκεί ουσιαστική πολιτική διοίκηση, ακόμη κι αν στο τέλος λάμβανε δύσκολες και επώδυνες αποφάσεις. Είχε, ωστόσο, εντοπίσει το δομικό κενό στη διοικητική λειτουργία της κυβέρνησης, κι έτσι σχεδίασε και υλοποίησε σειρά νεωτερικών δομικών μεταρρυθμίσεων στο πεδίο της διακυβέρνησης.
Συγκεκριμένα, ο Αντώνης Λιβάνης είναι ο δημιουργός του Πρωθυπουργικού Γραφείου ως αυτοτελούς δημόσιας υπηρεσίας (νόμος 1299/1982) με νευραλγικές αρμοδιότητες, δηλαδή τον γενικό συντονισμό και την επίβλεψη των υπουργών. Ο ίδιος είχε ένα συγκροτημένο επιτελείο για να χειρίζεται σημαντικές υποθέσεις και να επιτηρεί τα υπουργεία, ενώ διέθετε για τον σκοπό αυτό το γενικό πρόσταγμα σε ό,τι αφορούσε στις υπηρεσίες που υπάγονταν απευθείας στον πρωθυπουργό.
Αποτέλεσμα αυτού ήταν οι ενίοτε τεταμένες σχέσεις με τις κομματικές οργανώσεις του ΠΑΣΟΚ, ενώ κατά καιρούς εντάσεις παρουσίαζαν και οι σχέσεις του με το Υπουργικό Συμβούλιο, στο οποίο δέσποζε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Μένιος Κουτσόγιωργας.
Η «Σχολή Λιβάνη»
Από αριστερά, Γιάννης Καψής, Αντώνης Λιβάνης και Κοσμάς Σφυρίου
Κοινή συνισταμένη της παρουσίας του υπήρξε, ωστόσο, η πολιτική φιλοσοφία που διέτρεχε τη δράση του Αντώνη Λιβάνη. Ως σύγχρονος στωικός φιλόσοφος, επέλεγε πάντα τη λύση από τη ρήξη, στοιχείο που τον καταξίωσε τόσο στη συνείδηση του ελληνικού λαού όσο και στους εκφραστές πολιτικών σχολών σκέψης.
Ο Αντώνης Λιβάνης διατηρούσε συνεχώς -ακόμη και σε πολύ κρίσιμες καταστάσεις- ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλες τις πολιτικές δυνάμεις, στον βαθμό που άπαντες αναγνώριζαν ότι καθιέρωσε τη δική του πολιτική σχολή, αξεπέραστη μέχρι σήμερα και με κεντρικά σημεία αναφοράς το μετριοπαθές αλλά αποτελεσματικό ύφος και ήθος της εκτελεστικής εξουσίας.
Ο κύκλος της ενεργής πολιτικής του παρουσίας ολοκληρώνεται σταδιακά με την επάνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1993, οπότε και διορίστηκε υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ, με ρόλο βασικού χειριστή όλων των ενδοκυβερνητικών υποθέσεων. Την ίδια περίοδο, στο Πολιτικό Γραφείο του Πρωθυπουργού τον διαδέχτηκε η Δήμητρα Λιάνη-Παπανδρέου.
Ο θάνατος του Ανδρέα Παπανδρέου τον έφερε εκτός πολιτικής, καθώς ο Αντώνης Λιβάνης αρνήθηκε τη συμμετοχή του στο Υπουργικό Συμβούλιο το 1996 και επέστρεψε στα βιβλία του, παρόλο που το γραφείο του στον Εκδοτικό Οργανισμό Λιβάνη δεν σταμάτησε στιγμή να δέχεται εκπροσώπους του πολιτικού κόσμου απ’ όλο το πολιτικό φάσμα, που κάθε φορά ζητούσαν τη συμβουλή ή την καθοδήγησή του. Ο ίδιος την πρόσφερε αφειδώς και με απόλυτα διακριτικό τρόπο, με τον «τρόπο του Λιβάνη», όπως εκείνος τον δίδαξε.
Το άγνωστο τηλεφώνημα της εξέγερσης
Με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη
Παρά τον στενό κλοιό του καθεστώτος, ο Αντώνης Λιβάνης συμμετείχε καταλυτικά στην προετοιμασία και τη διεξαγωγή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, γεγονός που ο ίδιος ουδέποτε θέλησε να αναδείξει. Η συμβολή του παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστη, υπήρξε, ωστόσο, καθοριστική.
Δύο ημέρες μετά την έναρξη της εξέγερσης την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973, μεσημέρι, δηλαδή, Παρασκευής, ομάδα του στενού πυρήνα των πρωτοστατούντων φοιτητών βγαίνει κρυφά από το κτίριο του Πολυτεχνείου και κατευθύνεται στο σπίτι του Αντώνη Λιβάνη στην οδό Καλλιγά, στην περιοχή του Λυκαβηττού. Είχαν περάσει οι πρώτες δύο κρίσιμες ημέρες και οι φοιτητές που συμμετείχαν στο κίνημα ήθελαν οπωσδήποτε τη γνώμη του Ανδρέα Παπανδρέου και του Αντώνη Λιβάνη για το τι να πράξουν στη συνέχεια.
Οι στιγμές ήταν ιστορικές αλλά και οριακές. Ο Αντώνης Λιβάνης υποδέχεται στο σπίτι του τους φοιτητές -ανάμεσά τους και ο Θανάσης Τσούρας, ο Τάκης- και καλεί απευθείας στον Ανδρέα Παπανδρέου από τηλεφωνική συσκευή που είχε βεβαιωθεί ότι δεν παρακολουθούνταν για να του εκθέσει την κατάσταση. Οι δυο τους συμφωνούν ότι οι φοιτητές πρέπει να παραμείνουν στο Πολυτεχνείο και ο Αντώνης Λιβάνης τους μεταφέρει το μήνυμα του Ανδρέα που τόσο χρειάζονταν εκείνη την ώρα.
Πώς δημιουργήθηκε ο εκδοτικός οίκος
Ο εκδοτικός οίκος δημιουργήθηκε από τον ίδιο και τη σύζυγό του, Κατερίνα, με συνεχιστές τα παιδιά τους, Ηλία και Γιώτα.
Μετά την επιστροφή του από την εξορία το Πάσχα του 1972, ο Αντώνης Λιβάνης, διαβλέποντας έγκαιρα την ανάγκη εγχώριας πολιτιστικής αναγέννησης, προχώρησε στην ίδρυση του Εκδοτικού Οργανισμού Λιβάνη, ο οποίος εξελίχθηκε σε μια από τις πιο σημαντικές επιχειρήσεις της Ελλάδας στον χώρο των εκδόσεων.
Ο Εκδοτικός Οίκος Λιβάνη δημιουργήθηκε από τον Αντώνη Λιβάνη και τη σύζυγό του, Κατερίνα, με συνεχιστές τα παιδιά τους, Ηλία και Γιώτα. Η δημιουργία του, ωστόσο, δεν είχε επιχειρηματική ή επαγγελματική αφετηρία, αλλά πολιτική, ενταγμένη στο πλαίσιο της αντιδικτατορικής δράσης του.
«Ηθελα να φτιάξω τον εκδοτικό, γιατί εξυπηρετούσε τους σκοπούς μας Ηταν κάτι που το δουλεύαμε με τον Γιάννη Χαραλαμπόπουλο για μήνες – είτε κρατούμενοι είτε ελεύθεροι, στα διαλείμματα της κράτησης», αφηγούνταν το 2005 στη μοναδική τηλεοπτική συνέντευξή του στην ΕΡΤ και τον Μανώλη Κοττάκη. «Σου δίνει τη δυνατότητα να εκδόσεις κάποια βιβλία για να πεις αυτά που θες μέσα από αυτά· σου δίνει τη δυνατότητα της επικοινωνίας, τη δυνατότητα να έρθεις σε επαφή με ανθρώπους που πρέπει, του πνεύματος και του πολιτισμού, φοιτητές. Στους εκατό που θα έρχονταν να αγοράσουν βιβλία θα ήταν και οι δύο ή τρεις που θα ήθελες να μιλήσεις μαζί τους».
Λιβάνης, Χαραλαμπόπουλος και μαζί τους και ο Γιάννης Καψής δημιούργησαν τα «Νέα Σύνορα» στον όγδοο όροφο της οδού Θεάτρου 5-8. Τα δύο πρώτα βιβλία που εξέδωσαν κάτω απ’ τη μύτη του καθεστώτος ήταν το «Γενηθήτω Δημοκρατία» του Καψή, με αναφορά στην πορεία του Ελευθέριου Βενιζέλου, και το «CIA – Η αόρατη κυβέρνηση», κι ας υπήρχε απαγορευτική διάταξη από τη δικτατορία.
Δημοσιεύτηκε στο φύλλο 119 της «Νέας Σελίδας» που κυκλοφόρησε την Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου 2019.
Διαβάστε επίσης στη Νέα Σελίδα: Σήμερα η κηδεία του Αντώνη Λιβάνη
